تسلط یا تکثر فرهنگی در فضای مجازی

انسان امروزی در حالی وارد فضای مجازی می شود که به نظر می رسد، اکثر آنان درک درستی از آنچه در این فضا اتفاق می افتد را ندارند، آنها عمدتا بر اساس پیش فرضهایی که از فضای مجازی دارند، ورودشان را به فضای مجازی جشن می گیرند، بدون اینکه بدانند، ورود آنها به فضای مجازی چه گرهی از گرههای زندگی آنان را باز خواهد کرد. نمی فهمند هدف نهایی آنان از ورود به فضای مجازی چیست، از این رو نادانسته وارد این فضا شده و بعدها زندگیشان در فضای واقعی با مشکلات زیادی مواجه خواهد گردید.

در میان همه جوامع، امروزه سرعت پیوستن به فضای مجازی زیاد است این پیوستن به نوعی رقابت تبدیل شده است، افراد جامعه برای ورود به فضای مجازی با هم در حال مسابقه هستند و این تب تند باعث گردیده است که عده زیادی از آنان چشم بسته و بدون هیچگونه تفکری به فضای مجازی بپیوندند. شبکه های مجازی به عنوان پل عبور به فضای مجازی، اتصال میان جوامع انسانی را به صورت قابل توجهی افزایش داده است، از این رو شکل جدیدی از روابط و نوع زندگی میان انسانها را شکل می دهد و روابط اجتماعی سنتی را به روابط به شدت مدرن و تعاملی مبدل می کند، فضای مجازی به مدد این شبکه ها به وجود آمده و مخاطبان بسیاری هم دارد، تعامل و فرا زمانی و فرا مکانی بودن فضای مجازی به نوعی همه افراد جامعه را مسحور کرده است.

فضای مجازی بایسته های خود را دارد، وارد شدن به فضای مجازی بدون تفکر و بدون اندوخته علمی و اطلاعاتی خطرات فراوانی را به دنبال خواهد داشت، به نظر می رسد بخش عمده ای از مشکلات، که جوامع فعلی با آن مواجه هستند، ورود بدون تفکر به جهان مجازی است. جوامع زیادی هستند که بدون دقت لازم و در اثر تب تند فضای مجازی وارد این فضا شده اند و زندگی واقعی خودشان در فضای واقعی را به قمار بسته اند.

زندگی در دو فضای متفاوت از هم شرایط خاص خود را می طلبد، ورود به فضای مجازی و زندگی در آن دارای یک سری اصولی است که باید آنها را فرا گرفته و چشم بسته وارد فضایی نشد که هیچ شناخت و درک درستی از آن وجود ندارد.

یکی از بایسته های مهم ورود به فضای مجازی شناخت فرهنگ در فضای مجازی و اثرات فضای مجازی بر فرهنگ است. فضای مجازی فرهنگ خاص خود را می طلبد که نیازمند فرا گیری است، بدون شناخت و فراگیری فرهنگ فضای مجازی وارد شدن به آن مشکلات فرهنگی بسیاری به بار خواهد آورد. بخش زیادی از مشکلات فرهنگی جوامع از این ناحیه است.

دیدگاه های تکثرگرایانه فرهنگی

در مورد فرهنگ فضای مجازی و اینکه فضای مجازی چه اثرات فرهنگی دارد در میان اندیشمندان اختلاف رای وجود دارد، عده ای بر این باور هستند که فرهنگ فضای مجازی تکثر گرا است و می توان در این فضا با فرهنگهای مختلفی وارد شده و با آن فرهنگ نیز زندگی کرد، این تکثر گرایی فرهنگی در فضای مجازی نه تنها باعث از میان رفتن فرهنگها می شود بلکه موجبات رشد فرهنگی را در خود داشته و فرهنگهای مختلف در این فضا امکان رشد، نمو و تکثیر را پیدا می کنند، نگاه تکثر گرایانه به فرهنگ فضای مجازی عمدتا بر دیدگاههای مثبت از فضای مجازی استوار گردیده است. تردیدی نیست که تنوع فرهنگی، در فضای مجازی زمینه بیشتری برای رشد خلّاقیتهای فرهنگی و مشارکت همگان در کار خلق، شکوفایی و تکثیر مقولات فرهنگی فراهم میسازد و فرهنگها در پرتو همنشینی و تعامل با همگنان خویش، به رشد و بالندگی مطلوب میرسند. بر اساس این دیدگاه به وجود آمدن فضای مجازی باعث تقویت فرهنگهای مختلفی شده است و امروزه فرهنگهای مختلفی در سطح جهانی نقش بازی می کنند که اگر فضای مجازی به وجود نمی آمد خبری از این فرهنگها نبود. چند فرهنگی توسط فضای مجازی در حال رشد است و انسانها در این فضا با فرهنگهای مختلفی آشنا می شوند.

دیدگاههای تسلط گرایانه فرهنگی

از سوی دیگر عده ای از اندیشمندان اعتقادی به تکثر گرایی در فضای مجازی ندارند، آنها به این باور هستند که در فضای مجازی یک فرهنگ خاص و مسلط وجود دارد که به محض ورود به این فضا، این فرهنگ مسلط به صورت ناخودآگاه جایگزین فرهنگ دیگر شده و نمی گذارد که انسان با فرهنگ خاص خود وارد این فضا گردد. به تعبیر دیگر در فضای مجازی یک از قبل تعیین شده وجود دارد و هر فرد و یا افراد یک جامعه به محض ورود به این فضا ناگزیرند آن را بپذیرند و راه فرار از نپذیرفتن فرهنگ مسلط وجود ندارد.

فضای مجازی توسط تکنولوژی به وجود آمده است و جبر تکنولوژیک به شدت در آن وجود دارد، دیدگاه جبرگرایی تکنولوژیک بر این نکته تاکید می کند که تکنولوژی با خود تغییرات فراوانی را می آورد و جامعه را با تغیرات فراوانی روبرو خواهد کرد این تغییرات جبری خواهد بود. افراد ناگریزند این تغییرات را بپذیرند. بر اساس این نظریه افراد به محض اتصال به فضای مجازی، تکنولوژیهای مجازی اثرات خود را بر این افراد خواهد گذاشت، فضای مجازی شکل جدیدی از روابط را شکل خواهد داد، روابطی بر اساس روابط اجتماعی تعاملی و متکثر. ورود به فضای مجازی به معنای پذیرش این جبر تکنولوژیک خواهد بود.

از سوی دیگر این دیدگاه به این باور است که جوامعی که با تکنولوژیهای ساخته خودشان فضای مجازی را به وجود آورده اند، با استفاده از این تکنولوژیها دست به ترویج فرهنگ خود می زنند، پشت هر تکنولوژی فرهنگ جامعه مولد آن وجود دارد و رشد تکنولوژی به تقویت و گسترش آن فرهنگ می انجامد، همچنانی که آن جوامع دوست دارند با تکنولوژی به رشد اقتصادی برسند دوست دارند که فرهنگشان نیز رشد و گسترش پیدا کند. با این تصور دیگر فضای مجازی فضایی برای رشد و تقویت سایر فرهنگها نخواهد بود و فرهنگ مسلط آن فرهنگ جوامع مولد آن خواهد بود. رشد و تکثیر فرهنگ غربی به مدد فضای مجازی انجام یافته و این نشان می دهد که تکنولوژی غربی به رشد وتقویت فرهنگ غربی انجامیده است، زیرا غرب عمدا توسط تکنولوژی خود به ترویج فرهنگ خویش مبادرت می ورزد.

دیدگاه های بی طرفانه

در این میان دیدگاه سومی هم وجود دارد، در این دیدگاه بر بی طرف بودن فضای مجازی در تکثر یا تسلط فرهنگی تاکید می شود، در این دیدگاه فضای مجازی یک بستر است، این بستر هیچ نقشی در تکثر فرهنگی یا تسلط فرهنگی ندارد، تکثر و تسلط فرهنگی بستگی به نوع فرد یا جامعه ای دارد که وارد فضای مجازی می شود، فرد می تواند از این فضا برای تقویت فرهنگ خود استفاده کند و یا اینکه فرهنگ خود را کنار گذارده فرهنگ دیگری را بپذیرد. جوامع زیادی امروز با استفاده از فضای مجازی فرهنگ خود را در سطح جهانی معرفی کرده و ظرفیت های فرهنگ خود را به نمایش گذاشته اند، از جانب دیگر بسیاری از فرهنگها نیز با ورود به فضای مجازی ارزش خود را از دست داده و به شدت آسیب دیده است، زیرا قابلیت چندانی برای مبدل شدن به یک فرهنگ قابل قبول در یک جهان مجازی را نداشته است.

تکثر و تسلط فرهنگی در جوامع ما

از میان این سه دیدگاه کلی آنچه مهم به نظر می رسد این نکته است که، نتیجه ورود به فضای مجازی در میان جوامعی که ما به آنها وابسته ایم چه بوده است؟ آیا ورود به فضای مجازی باعث تکثر فرهنگی در جوامع ما شده است یا اینکه فضای مجازی جلوی تکثر فرهنگی در جوامع ما را سد کرده است؟

آنچه از ظاهر جامعه ما پیدا است این است که فرهنگ غالب در فضای مجازی به نوعی فرهنگ جامعه ما را تحت تاثیر قرار داده و به نوعی غلبه یا تسلط فرهنگی اتفاق افتاده است، این تنها محدود به جوامع ما نیست، امروزه بیشتر جوامع، نگران تسلط فرهنگ مجازی بر فرهنگ واقعی خودشان است – فرهنگ مجازی به شدت وابسته و همپیوسته با فرهنگ غربی (اروپای غربی و آمریکا) است- کشور چین در همین راستا و برای صیانت از فرهنگ چینی جلوی ورود بسیاری از تکنولوژیهای غربی که فضای مجازی را به وجود می آورد، را گرفته است، زیرا به این باور است که با شکل گیری فضای مجازی بر اساس فضای مجازی تکنولوژی های غربی فرهنگ چینی به سمت فراموشی خواهد رفت. شبکه های اجتماعی بسیاری که امکان شکل دهی فضای مجازی در آن وجود دارد در کشور چین فیلتر شده است.

تسلط فرهنگی در جوامع ما بیشتر به چشم می خورد، زیرا نه توان ایستادن در مقابل تکنولوژیهای به وجود آوردنده فضای مجازی وجود دارد و نه فرهنگ سازی انجام می شود برای وارد شدن به فضای مجازی. افراد جامعه وارد فضای مجازی می شوند و زندگی در آن را شروع می کنند اما بدون اینکه از قبل در این زمینه فرهنگ سازی صورت گرفته باشد، برنامه ریزان جوامع ما متاسفانه توان آموزش فرهنگی برای زندگی در فضای مجازی را از دست داده اند. به تعبیر دیگر فضای مجازی بسیار جلوتر از برنامه ریزی در حرکت است و برنامه ریزی در این راستا بسیار عقب تر از رشد فضای مجازی گام برمی دارد. به طور نمونه ترویج فرهنگ مصرف گرایی در فضای مجازی وارد زندگی واقعی شده است و جامعه به سرعت به سمت مصرفی شدن گام بر می دارد، امروزه توسط فضای مجازی کالایی شدن همه مفاهیم زندگی به شدت در جریان است، بسیاریها به مدد فضای مجازی مفاهیم زندگی را کالایی شده می بینند. مصرف گرایی صرفا پدیده اقتصادی نیست بلکه به مسائل اجتماعی و فرهنگی نیز ارتباط دارد. می توان گفت که مصرف گرایی یک نوع فرهنگ لذت است، با مصرف گرایی حس لذت طلبی ارضا خواهد شد. تنوع طلبی در همه زوایای زندگی، فرهنگ گریزی و بیزاری از فرهنگ خویشتن، عرفی شدن مقوله زیبایی و توجه بیش از حد به مساله زیبایی ظاهری، نگاه به شدت جنسی زده به مفهوم زیبایی در سراسر جامعه ما به چشم می خورد که بخش عظیمی از آنها توسط فضای مجازی به وجود آمده و یا اینکه فضای مجازی در شکل دهی به این مفاهیم کمک زیادی کرده است.

به نظر می رسد رسوم و سنتها نیز در فضای مجازی به سمت نابودی می رود، امروزه فضای مجازی فرهنگ خاص خود را دارد که بیشتر الهام گرفته از فرهنگ طبقه نسبتا مرفه جامعه است، این باعث شده است که خرده فرهنگها و سنت و رسوم دیگر طبقات اجتماعی، قومی و نژادی در فضای مجازی با بی توجهی مواجه گردیده و خطر از میان رفتن آنها بیشتر گردد، البته عده ای هم عقیده دارند که چنین نیست، فضای مجازی زمینه را برای گسترش انواع رسوم و سنتها آماده کرده است و آنها می تواند در این فضا با سایر سنت و رسوم رقابت کند و ظرفیت خود را به نمایش بگذارند. به طور کلی سبک زندگی ما تغییر اساسی نموده است، این تغییر نیز ریشه در فضای مجازی دارد که به سرعت بر زوایای مختلف زندگی ما اثرات خود را گذاشته است. سبک زندگی فضای مجازی با سبک زندگی در فضای واقعی تفاوت فاحشی در جامعه ما کرده است، فضای مجازی پلتفرمی است که در آن شکل زندگی کاملا تعاملی است، اما این ویژگی به شدت تعامی حداقل در زندگی روزمره ما در فضای واقعی وجود ندارد.

مسلما در این میان اتفاق های خوبی نیز در جریان است، البته در کنار تسلط فرهنگی که فضای مجازی به وجود آورده است، گاها زمینه رشد فرهنگ دیگر نیز به وجود آمده است، البته آن جنبه هایی از فرهنگ ما در فضای مجازی تکثیر شده است که این قابلیت در آنها وجود داشته است و یا اینکه همه افراد جامعه سعی برای تکثیر آن همت گذاشته اند. اما تسلط فرهنگی نسبت به تکثر فرهنگی در جوامع ما بیشتر به چشم می خورد.

تسلط یا تکثر فرهنگی در فضای مجازی...