مساله فرهنگ و دو فضایی شدن جهان

دو فضایی شدن شدن جهان آشوبی را در جهان واقعی شکل داده است، که بخش زیادی از این آشوب و یا دگرگونی و بهم ریختگی به مساله فرهنگ بر می گردد، یک مساله مسلم این است که این دو فضا با توجه به شاخصه های خودشان هر کدام فرهنگ مختص به خود را می طلبند، مساله دو جهان متفاوت اما در کنار هم است، و هر کدام از این دو فضا فرهنگ خاص خود را می طلبد.

مفهوم فرهنگ ذیل نظریه دو فضایی شدن جهان نیازمند تغییر است، زیرا شناخت از مقوله فرهنگ تاکنون متکی بر وجود یک فضای واقعی بوده است و انسان امروزی لزوما باید در دو فضای واقعی/ مجازی زندگی کند، باید مقوله فرهنگ از یک فضایی به دو فضایی شدن تغییر نماید. نگاه به فضای مجازی و زندگی در آن رویکرد متفاوتی از فرهنگ را می طلبد.

زندگی همزمان در دو فضای متفاوت با فرهنگ های خاص، می طلبد که وجوه افتراق و مطابقت میان فرهنگ دو فضا تبیین گردد، این باعث می شود که از سطح تضادهای فرهنگی دو فضا کاسته شود و سطح مطابقت افزایش پیدا کند و چنین است که زندگی انسان به طور همزمان در دو فضا دیگر سخت نخواهد بود و یا به تعبیر دیگر زندگی پارادوکسیکال وجود نخواهد داشت.

مهم ترین ویژگی فضای واقعی، داشتن جغرافیا، عینی بودن همه چیز، وجود نظامهایی سیاسی متکی بر دولت- ملت، و داشتن فرهنگ خاص است. فضای مجازی نیز با ویژگیهای چون بی مکان بودن، عینی نبودن بسیاری از موارد زندگی، در دسترس بودن همیشگی و داشتن فرهنگ خاص خود شناخته می شود( عاملی،88)

داشتن جغرافیا به معنای واقعی بودن مرزهای رسمی میان انسان ها و ملت ها است، اما این ویژگی در فضای مجازی رنگ می بازد و دیگر جغرافیایی به مفهوم واقعی آن موجود نیست، این خود یک تفاوت است، انسان در فضای واقعی دارای فرهنگ ملی واحدی است که تقریبا همه اطرافیان به آن باور دارند، اما وقتی وارد فضای مجازی می شود دیگر خبری از این فرهنگ ملی واحد نیست و هر کس با فرهنگ ملی خاص خود وجود دارد، زندگی در فضای واقعی و زندگی همزمان در فضای مجازی می طلبد که انسان دارای فرهنگی مختص به یک جهان را نداشته باشد و نوع نگاهی که دارد را باید فرهنگی مشخص نماید که به نوعی نمایندگی از دو فضا متفاوت را بکند.

در فضای واقعی همه چیز عینی و قابل لمس است، در فضای مجازی عینیتی وجود ندارد و قابل لمس بودن اشیا جایشان را به اشیای مجازی می دهند، این خود نگاه متفاوت فرهنگی به مقوله زندگی در این دو فضا را می طلبد، با معیارهای فرهنگی جهان اول زندگی در جهان دوم کار دشواری است، زیرا در این جهان انسانها با تکنولوژیهای مجازی مواجه هستند و عینیت از بسیاری از مسائل زندگی گرفته شده است. پول مجازی، سرگرمی مجازی، نوع زندگی مجازی همه اینها نیازمند وجود فرهنگی است که همه اینها را قابل پذیرش می کند و اعتماد به اشیای مجازی از لاجرم های زندگی در این فضا است.

در فضای مجازی دولتهای متکی بر ملت واحد کمتر به مشاهده می رسد، انسانها در این فضا امکان داشتن هویتهای فراتر از ملت خود را پیدا می کنند، یا ممکن است به دنبال هویت هایی کوچکتر از ملت اعم از هویت های قومی خاص، آیینی خاص، نژادی خاص بروند که دامنه آنها بسیار کوچکتر از هویت ملی است. به هر حال در جهان مجازی امکان سیر از شهروند جهانی تا شهروندی متعلق به یک قومیت خاص کوچک وجود دارد. چنین فضایی نیازمند ساختارمندی خاص فرهنگی مختص به خود است، تا فرهنگ خاص فضای مجازی به وجود نیاید ممکن است که مساله داشتن هویت تبدیل به یک امر ناممکن گردد.

فرهنگ به صورت عام آن نیز در دو فضای نامبرده از همدیگر متفاوت است، نمی توان با فرهنگ حاکم بر فضای واقعی در فضای مجازی زیست و همچنان فرهنگ فضای مجازی در فضای واقعی نیز بسیاری از اوقات قابل پذیرش و تطبیق نخواهد بود. فرهنگ فضای واقعی برگرفته از جهان واقعی است و فرهنگ فضای مجازی ریشه در دنیا مجازی دارد، این خود باعث تفاوت های بسیاری میگردد که ریشه در فناوری ارتباطات دارد. مساله دیگری که نباید مورد غفلت قرار بگیرد این است که رویکردهای مطالعه فرهنگ حاکم بر دو فضای مذکور به این معنی نیست که این دو فرهنگ از همدیگر الگو برداری نمی کنند، اتفاقا اثرات این دو بر همدیگر بسیار فراوان است، در بسیاری از موارد فرهنگ حاکم بر فضای مجازی برگرفته از فرهنگ حاکم بر فضای واقعی بوده است، یعنی ساختار فرهنگ فضای مجازی برساختی از فرهنگ فضای واقعی بوده است، اما در شرایط حاضر با توجه به قدرتمند شدن روز افزون فضای مجازی به نظر می رسد که فرهنگ حاکم بر فضای واقعی به شدت تحت تاثیر فرهنگ فضای مجازی است. امروز فرهنگ سازی توسط این فضا صورت میگیرد و به فضای واقعی تسری پیدا می کند.

در هر حال فضای مجازی در عالم فرهنگ و اجتماع موجب رشد و تقویت عرصه عمومی (هابرماس) شده است، تقویت فضای عرصه عمومی عمدتا اثرات فراوانی بر عالم فرهنگ فضای واقعی نهاده است، شکل گیری عرصه عمومی در فضای مجازی و امکان رشد سریع آن در این فضا موجبات تغییر در جهان اول شده است و این تغییرات روز به روز درحال افزایش است.

ارتباطات به عنوان یک رهیافت باعث رشد تبادلات فرهنگی چند طرفه گردیده است و این از اثرات فضای مجازی است که فضای واقعی را نیز تحت تاثیر قرار داده است، در عصر ارتباطات روابط دو سویه و چند سویه زیادی را موجب گردیده است، این خود نیازمند تعریف یک فرهنگ خاص است که بتواند همزمان بر روابط چه در فضای واقعی و چه در فضای مجازی اثر گذار باشد.

فضای مجازی فضای گسترده تری است و انسان در این فضا از آزادیهای بیشتری برخوردار است، در فضای مجازی جریانهایی شکل می گیرد که امکان آن در فضای واقعی نیست، به این دلیل است که در این فضا آروزها و آرمانهایی که در فضای واقعی رسیدن به آن دشوار است در این فضا به راحتی قابل دسترس است.

نحوه نمایش فرهنگ نیز در این دو فضا از همدیگر متفاوت است، فرهنگ در فضای واقعی ملموس است و جنبه های عینی آن بسیار زیاد است، اما در فضای مجازی مواجه انسان با فرهنگ به شکل مواجه فرد با یک واقعیت تند شده است( عاملی،118) از جانب دیگر در فضای مجازی مواجه فرهنگی بیشتر حالت فیزیکی و چهره به چهره دارد اما در فضای مجازی دیگر خبری از مواجه فیزیکی نیست و همه توسط ابزارهای تکنولوژیک با هم ارتباط می گیرند، گرچند فاصله فیزیکی ممکن است میان آنها ناچیز باشد.

فرایند ادراک نیز میان دو فضای واقعی و مجازی متفاوت است، در فضای واقعی ارتباط ادارکی یک طرفه است، مثلا تلویزیون یا رادیو موضوعی را عنوان می کند و مخاطب آن را به صورت یکطرفه دریافت کرده و امکان برقراری ارتباط مخاطب با حامل پیام نه اینکه سخت است بلکه زمان بر است، اما در فضای مجازی این ارتباط به شدت دو طرفه است و امکان بازخورد به سرعت و در ثانیه های اولیه برقراری ارتباط دو سویه ممکن است.

در فضای واقعی همه چیز مبتنی بر فناوری نیست، انسان با استفاده از ابزارهای ابتدایی نیز می تواند به حیات خود ادامه دهد و فناوری همه ابعاد زندگی انسانی را تحت سلطه خویش درنیاورده است، اما در فضای مجازی چنین نیست، فناوری در همه ابعاد زندگی انسانی وجود دارد، به تعبیر دیگر بدون فناوری اصلا فضای مجازی شکل نمی گیرد و بدون فناوری زندگی در فضای مجازی ممکن نیست، اگر اینترنت قطع باشد بخش عظیمی از زندگی در فضای مجازی تعطیل خواهد شد که نشان دهنده اهمیت فناوری در فضای مجازی است.

به هر صورت فرهنگ مجازی که در دنیای مجازی از نظام خاص این دنیا که بیشتر متکی بر رسانه ها و نظام ارتباطی خاصی است، باعث شده است انسانها بر محور یک فرهنگ خاص گرد هم آیند، ممکن است که این گردهمایی باعث نزدیکی این افراد شود و یا حتی ممکن است که فاصله بین آنها را از نگاه فکری و فرهنگی افزایش بدهد.

فضای مجازی جامعه ای متمایز شکل می دهد که محتوا و ساختارش با جامعه واقعی متفاوت است، انسانی که در این فضا زندگی می کند، لزوما بخشی از این ساختار را در فضای واقعی نیز منتقل می کند و این خود انسان را در صورتی که میان دو فضا هماهنگی وجود نداشته باشد دچار پارادوکس خواهد نمود.

تسلط یا تکثر فرهنگی در فضای مجازی...