جامعه شبکه ای و ضرورت نیاز به رشد سرمایه اجتماعی

مفهوم سرمایه اجتماعی ریشه در روابط بشری دارد، گرچند امروزه از آن به عنوان یک مفهوم جدیدی در مطالعات انسانی نام میxad برند. روابط اجتماعی انسانی به اندازه تاریخ بشر دارد، از زمانی که انسان خلق شد روابط انسانی هم به وجود آمد و سرمایه اجتماعی نیز از همان آوان همیشه در امتداد تاریخ روابط اجتماعی بشریت وجود داشته است، اما این مفهوم به صورت علمی و آکادمیک در سالهای اخیر مورد مطالعه قرار گرفته است. امروزه رسیدن به توسعه در روابط اجتماعی و بهبود ارتباطات میان انسانی وابستگی فراوانی به سرمایه اجتماعی پیدا کرده است. بدون داشتن سرمایه اجتماعی امکان بهبود روابط میان انسانها و جوامع انسانی به یک امر ناممکن مبدل گشته است و با سرمایه اجتماعی است که روابط انسانی به شکل مناسب و مفید آن امکان شکل گیری دارد. سرمایه اجتماعی امروزه از طریق جریان اطلاعات که شامل همه انواع اطلاع رسانی در حوزهxad های مختلف می xadشود، شکل می xadگیرد. سرمایه اجتماعی میان گروههای مختلف انسانی مسلما با همدیگر متفاوت است اما این تفاوت در نهایت به شکل گیری یک سرمایه اجتماعی کلی می xadانجامد که اثرات خود را بر کل روابط اجتماعی میxad گذارد.

با دو فضایی شدن زندگی مفهوم سرمایه اجتماعی نیز گسترش پیدا نموده است. سرمایه اجتماعی با مفهوم خاص خود در فضای واقعی شکل گرفت و در ادامه مفهوم سرمایه اجتماعی وارد فضای دوم زندگی یا فضای مجازی گردید، این به این معنی است که سرمایه اجتماعی مفهومش گسترش پیدا کرده است. می xadتوان گفت که سرمایه اجتماعی خصوصا در فضای مجازی زیر بنا و زمینه ساز اصلی روابط در این فضا را شکل می xadدهد و بدون سرمایه اجتماعی در این فضا امکان شکل گیری روابط درست اجتماعی میسر نخواهد بود.

روابط اجتماعی در عصر ارتباطات و اطلاعات هسته اصلی جامعه را شکل می xadدهد و موجب می xadشود که کنشگران اجتماعی با گسترش روابط خود با استفاده از این مفهوم کنشxad ها و روابط خود را در جامعه سرعت بخشیده و با استفاده از این روابط به اهداف خود برسند، همه در تلاش هستند با برقراری ارتباط با دیگران سطح مناسبات خود را افزایش داده و از این راه منافع خود را در جامعه تامین نمایند.

سرمایه اجتماعی به مفهوم یک سری ارزشهای فردی و اجتماعی که توسط آن فرد می xadتواند جایگاه خود را در جامعه تثبیت نماید نقش مهمی در زندگی امروزی انسانها دارد، با تغییرات فراوانی که در سطح ارتباطاتی جوامع به وجود آمده هر روزه بر اهمیت این مفهوم نیز اضافه گردیده و باعث شده است توجه به این مفهوم هر روزه بیشتر گردد.

در سطح جهانی امروزه جوامع توده xadای به سمت جوامع شبکه ای در حال حرکت و تغییر است. این فرایند تغییر نیاز مهمی به سرمایه اجتماعی دارد تا به تسریع این فرایند کمک نماید، سرمایه اجتماعی در فرایند شبکه xadای شدن جامعه اهمیت حیاتی خود را دارد و می xadتواند بر این فرایند اثرات خود را بگذارد. در فرایند شبکه xadای شدن جامعه نقش افراد جامعه به عنوان فرد اهمیت یافته و از نقش گروههای اجتماعی به عنوان گروه کاسته می xadشود. شبکه xadای شدن جامعه در سطح خرد شکل می xadگیرد و اجتماعات کوچکی مبتنی بر روابط فرد – فرد شکل یافته و در نهایت یک جامعه بزرگ به نام جامعه شبکهxad ای شکل خواهد گرفت.

کاستلز می xadگوید که شبکه xadها ریخت اجتماعی جوامع را شکل می xadدهد و شبکه xadای شدن تغییرات زیادی در فرایند تولید، تجربه، نوع زندگی و ساختار قدرت در جوامع به وجود آورده است، این تغییرات امروز کل ساختار جوامع را در بر گرفته و ساختار اجتماعی را دگرگون ساخته است. منطق شبکهxad ای شدن جامعه یک عزم اجتماعی را به وجود آورده است که شامل منافع سطح کوچک تا سطح کلان جامعه می xadشود و می xadتوان گفت ویژگی جوامع شبکه xadای این است که ریخت و ساختار اجتماعی رجحان پیدا کرده است بر کنش و رفتار اجتماعی (مهدی زاده،1396: 337).

جامعه شبکهxad ای مستلزم رشد و افزایش سرمایه اجتماعی است، بدون رشد سرمایه اجتماعی فرایند شبکه xadای شدن جامعه دچار مشکل شده و این فرایند بدون سرمایه اجتماعی حرکتش به سوی شبکهxad ای شدن آهسته خواهد شد. البته باید به این نکته توجه شود که رشد سرمایه اجتماعی در اینجا به معنی رشد سرمایه اجتماعی جمعی نیست، بلکه بیشترین توجه به رشد سرمایه های اجتماعی به صورت فردی است، این رشد فردی در نهایت باعث شکل گیری سرمایه اجتماعی جمعی شده و در نهایت باعث میxadشود فرایند شبکه xadای شدن جامعه تسریع گردد.

سرمایه اجتماعی در فرایند شبکه xadای شدن جامعه توسط شبکه xadهای مجازی

رشد شبکه xadهای مجازی امروزه باعث رشد سرمایه اجتماعی شده است، بدون رشد شبکه xadهای اجتماعی در فضای مجازی امکان رشد سرمایه اجتماعی افراد جامعه به این سرعت ممکن نبوده و نیست. شبکهxad های اجتماعی امروزه باعث تغییرات زیادی در جامعه شده است که یکی از این تغییرات رشد سرمایه اجتماعی افراد جامعه بوده است.

افزایش سرمایه اجتماعی افراد یکی از دلایل شبکهxad ای شدن جامعه بوده است، افراد با استفاده از شبکهxad های اجتماعی به سرمایه اجتماعی خود افزوده xadاند، افزایش سرمایه اجتماعی به صورت فردی و توسط شبکه xadهای فردی در نهایت به شکل گیری سرمایه اجتماعی جمعی انجامیده و شبکه xadای شدن جامعه به یک نیاز مبدل شده است. نمی xadتوان از رشد سرمایه اجتماعی فردی به مدد شبکهxad های اجتماعی سخن گفت اما شبکه xadای شدن جامعه را در نظر نگرفت.

سرمایه اجتماعی به مدد شبکهxad های اجتماعی رشد کرده است و این به نظر می xadرسد به عنوان یک پیش نیاز برای شکل گیری جامعه شبکهxad ای بوده است. رشد سرمایه اجتماعی توسط شبکه xadهای اجتماعی دلایلی زیادی دارد که میxadتوان این دلایل را چنین برشمرد:

دلایل رشد سرمایه اجتماعی به مدد شبکه xadهای اجتماعی

الف: نفس حضور در شبکهxad های اجتماعی در ابتدا نیازمند وجود یک سرمایه اجتماعی -هر چند اندک- است، اما ماندن در آن و تقویت حضور در شبکهxad های اجتماعی نیازمند رشد و تقویت سرمایه اجتماعی افراد است، به نظر می xadرسد تقویت حضور در شبکهxad های اجتماعی به صورت جبری باعث می xadشود که افراد سرمایه اجتماعی خودشان را تقویت کنند و الا حضور آنان در شبکهxad های اجتماعی خود به خود رنگ باخته و در نهایت حضورشان بی معنی می xadشود. حضور موثر در شبکه xadهای مجازی مستلزم تقویت سرمایه اجتماعی است و این به صورت یک جبر تکنولوژیک خود را نشان میxad دهد. اگر نگاه گذرا هم داشته باشیم حضور در شبکه xadهای مجازی خود یک سرمایه اجتماعی محسوب میxad شود، بازی کردن نقش قویxadتر در شبکه xadهای اجتماعی خود نیازمند رشد سرمایه اجتماعی است و در نهایت این حضور در شبکهxad های مجازی به صورت خودکار باعث رشد سرمایه اجتماعی میxadگردد.

ب: حضور در شبکه xadهای اجتماعی مجازی ضرورت به اعتماد کردن و تقویت حس اعتماد دارد، بدون اعتماد نمیxadتوان در شبکهxad های مجازی فعالیت کرد، حضور در شبکهxad های مجازی خود به خود حس اعتماد به افراد ناشناخته را تقویت میxad کند، اگر نگاه شکاکانه به افراد در شبکه xadهای اجتماعی وجود داشته باشد روابط شکل نخواهد گرفت و اگر هم بگیرد به صورت محدود خواهد بود که به انباشت سرمایه اجتماعی کمکی نخواهد کرد. روابط عاطفی در شبکهxad های اجتماعی شکل می xadگیرد و این به شدت به اعتمادی نیازمند است که در فرد وجود داشته باشد و یا اینکه به وجود بیاید. شبکه xadای شدن جامعه به اعتماد نیاز دارد و شبکه xadهای مجازی نیز این حس اعتماد را تقویت می xadکند، مثلا یک فرد با وارد شدن به یک شبکه اجتماعی در ابتدا باید به تکنولوژی این شبکه و در مرحله دوم به افرادی که از این شبکه اجتماعی استفاده می xadکنند، اعتماد کند.

ج: همانطوری که اشاره شد شبکهxad های اجتماعی فضای مجازی است که در آن حمایت xadهای مختلفی به خصوص عاطفی شکل میxadگیرد، شبکه xadهای اجتماعی حس عاطفی را در میان کاربرانش تقویت میxadکند، این تقویت حس عاطفی به شبکه xadای شدن جامعه خواهد انجامید که حرکت آن در شبکهxad های اجتماعی کلید خواهد خورد. نبود حس عاطفی به شکل گیری روابطی در این شبکهxad ها منجر نخواهد شد و یا به تعبیر دیگر عده زیادی از کاربران شبکه xadهای اجتماعی به خاطر حس ضرورت به حمایت های عاطفی وارد این شبکهxad ها میxadشوند و این باعث به وجود آمدن یک فضای عمومی عاطفی شده که هر عضو شبکه در آن سهم دارد، شبکهxad های اجتماعی زمینه حمایتxadهای عاطفی و دوستیهای فراوانی را به وجود میxadآورد و این باعث میxadشود که از فشار زندگی حداقل در فضای مجازی کاسته شود، انسان در محیط واقعی زندگی دچار افسردگی و خستگی خواهد شد و چه بسا ممکن است که این خستگی از زندگی واقعی و افسردگیxadها توسط وارد شدن به فضای مجازی و استفاده از شبکه های مجازی از میان برود، که چنین هم شده است.

اینها را میxadتوان از عمدهxadترین دلایل رشد سرمایه اجتماعی توسط شبکهxad های مجازی در فضای مجازی تلقی کرد، در کنار اینها دلایل زیادی دیگری هم وجود دارد، مثلا در بسیاری از مواقع استفاده از شبکهxad های مجازی یک احساس امنیت خاصی را به وجود می xadآورد که خود زمینه شکل گیری سرمایه اجتماعی در میان افراد جامعه خواهد شد. در هر حال در دنیای دو فضایی شده امروزی شبکهxad های اجتماعی میxad تواند به تقویت سرمایه اجتماعی بینجامد، حس اطمینان در افراد ایجاد کند، حمایتxadهای عاطفی را شکل بدهد، اعتماد متقابل را به وجود بیاورد و خود استفاده از شبکهxad های اجتماعی به معنای رشد سرمایه اجتماعی افراد تلقی شود.

مهدی زاده، سید محمد، (1396)، نظریهxadهای رسانه اندیشهxad های رایج و دیدگاههای انتقادی، تهران: انتشارات همشهری، چاپ ششم

تسلط یا تکثر فرهنگی در فضای مجازی...