هویت های قومی در فضای مجازی افغانستان

در افغانستان جديد با توجه به بحران هاي گذشته و آشفتگي فعلي اوضاع جامعه، و فضای مجازی جدیدی که به مدد رسانه ها و شبکه های اجتماعی شکل گرفته است هویت خواهی های قومی در حال رشد است، البته این هویت طلبی ها در کنار هویت ملی دارد به وجود می آید و گاه این هویت طلبی های قومی در تضاد با هویت ملی قرار می گیرد. عوامل زیادی در این زمینه نقش بازی می کنند که تکنولوژی های ارتباطی و فضای مجازی که این تکنولوژیها به وجود آورده است عامل اصلی شمرده می شود. حتی می توان ادعا کرد که در نبود این فضای مجازی چنین هویت طلبی هایی امکان نداشت همچنانی که در گذشته امکان بروز نداشته است، فضای مجازی این امکان را به وجود آورده است و هویت های قومی به مدد فضای مجازی در حال شکل گیری است. شبکه های مجازی که در فضای مجازی فعال هستند امروزه بخشی لاینفک از زندگی هر افغانستانی گردیده است.

قدرت و اجبار در فضای مجازی امکان ظهور و اثر گذاری کمی دارد و این باعث می شود که فردیت در مقابل گروه از میان نرود. در جهان واقعی قدرت انتخاب افراد، همواره تحت تاثیر عواملی از قبیل جبر مکان، زمان، فرهنگ، قدرت سیاسی ... محدود بوده است، اما در فضای مجازی این مرزهای تعیین کننده در فضای واقعی موجود نیست و شخص خود را در مقیاس جهانی با گزینه های فراوانی از انواع ابراز وجود مواجه می بیند. در یک چنین فضایی که اقتدار جمع در آن کمتر وجود دارد همه سعی می کنند آنچه را در ضمیرشان می گذرد را آشکار بسازند، افغانستان کشوری با مردمانی متشکل از اقوام مختلف است و تاریخ افغانستان نشان می دهد که اقوام افغانستان تاکنون امکان اینکه در مورد قومیت شان، خود صحبت کنند را کمتر داشته اند. دولتها و حاکمان بوده اند که با توجه به خواست و علایق خودشان از اقوام افغانستان سخن به میان آورده اند و امکان اینکه افرادی از این اقوام به صورت آزاد و بیرون از حوزه اقتدار دولتی سخنی از قومیت زده باشند وجود نداشته است.

هویت طلبی در فضای مجازی از انعطاف زیادی برخوردار است، زیرا در چنین فضای امکان مانور وجود دارد، از این رو کسانی که به دنبال هویت طلبی هستند این فضا را برای این کار مناسب می دانند. هویت طلبی قومی نیز از این امر استثنا نیست. هویت هایی که در این فضا به وجود می آید، عمدتا سعی می شود با هویتی که در فضای واقعی وجود دارد هماهنگی داشته باشد، اما در بسیاری از مواقع این هماهنگی به وجود نمی آید و هویت ها متفاوت از هویت اصلی و فضای واقعی بروز داده می شود. دلیل آن را می توان هویت طلبی مطلوب دانست که امکان آن ممکن است در فضای واقعی وجود نداشته باشد.

الطایی هویت قومی را مجموع خاصی از عوامل عینی، ذهنی، فرهنگی و اجتماعی... می داند که در گروه انسانی متجلی شده و آن را نسبت به سایر گروههای انسانی متمایز می سازد ( طالبی، 1392: 144). نگاه قومیتی و یا هویت خواهی قومی عمدتا در ذهن افراد به صورت انفرادی وجود دارد که این وجود به دو صورت است اول اینکه اعضای قوم خود را ( درون قومی) را چگونه تصور می کند و دوم اینکه کسانی که خارج از هویت قومی خودش است را چگونه می بیند. در هر حال این دیدگاه دو گانه باعث شکل گیری نگاه قومیتی می گردد و ایدئولوژی و جهان بینی افراد را در چارچوب یک قوم مشخص می سازد، این جهان بینی به شدت به نگرش سایر اقوام و اشخاصی که دیدگاه قومی دارند نیز وابسته است، در یک جامعه چند قومی هر چه تاکید بر یک قومیت خاص شود سایر افراد که خود را متعلق به آن قوم نمی دانند به دنبال یافتن قومیت جدید می گردند و به این صورت شکل گیری هویت های قومی تشدید می گردد.

در پاسخ به این دغدغه که در عصر حاضر که بخش مهمی از زندگی افراد در فضای مجازی سپری می شود امکان هویت طلبی های قومی یا ملی در این فضا وجود دارد یا خیر، می توان گفت دو دیدگاه کلی در این مورد وجود دارد اول اینکه فضای مجازی باعث شده است که این هویت های قومی و یا حتی ملی به شدت کمرنگ گردد و هویت های جدید که بسیار وسیع تر از هویت های قومی است شکل بگیرد و به نوعی جایگزین هویت های قومی گردد، دیدگاه دوم این است که فضای مجازی امکان رشد و ترویج هویت های قومی را به وجود آورده است، افراد می توانند با استفاده از این فضا هویت های قومی خود را آشکار نموده و این فضا فرصتی بی نظیر برای چنین هویت خواهی هایی به وجود آورده است.( شفیعی نیا، 1394 : 66-67).

کاستلز با توجه به اینکه فراین جهانی شدن را یک فرایند متناقض می داند عقیده دارد که جهانی شدن خود از یک سو به شکل گیری هویت جهان وطنی توسط رسانه ها سرعت بخشیده است اما از سوی دیگر باعث شده است که هویت های قومی در سطح محلی نیز تشدید یافته و امکان بروز را در فضای مجازی نیز داشته باشد (شفیعی نیا، 1394 : 67). در افغانستان هویت یابی به صورت هویت طلبی قومی به شدت رواج دارد و فضای مجازی امکان این هویت طلبی را به شدت گسترده کرده است. افراد زیادی از جامعه افغانستان به دنبال هویت طلبی قومی در فضای مجازی هستند، زیرا عده ای از آنان احساس می کنند که چنین هویت طلبی قومی در فضای واقعی امکان پذیر نیست. مباحث و مسائلی که در فضای مجازی در کشور افغانستان مطرح می شود نشان می دهد که حداقل در این کشور ديدگاه برخي از دانشمندان مبني بر كم رنگ شدن عناصر محلي و ملی در دهکده جهانی، از پشتوانه هاي علمي برخوردار نیست و يكي از شاخصه هاي بارز قومیتها در عصر حاضر تقويت شاخصه هاي محلی در مرحله اول و تقویت شاخصه های ملی در مرحله دوم است. تقويت جنبش ها و افکار قومی در فضای مجازی که بعدا در فضای واقعی نیز امکان ظهور پیدا می کنند به خوبي نشانگر همين امر است. اثرات فضای مجازی بر هویت قومی اثرات زیادی گذاشته است و انسانهای امروزی در حقیقت میان دو فضا مانده است یک فضای واقعی و دیگر فضای مجازی که به نظر می رسد اثرات فضای مجازی امروزه بیشتر از فضای واقعی است. فضای مجازی معادلات بسیاری را بر هم زده است و انسان را از فضای واقعی به نحوی دور ساخته است.

1شفیعی نیا، عباس، (1394)،« پیامدهای شبکه های اجتماعی مجازی» مجله پژوهش های سیاسی، شماره 13

2- طالبی، ابوتراب، (1392)، «هویت طلبی در فضای مجازی»، فصلنامه برنامه ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، شماره 16