اینترنتی شدن زندگی انسانی

در عصر حاضر وقتی از زندگی انسانی دچار تغییرات فراوانی شده است، دلیل اصلی این تغییرات را می توان در تغییرات تکنولوژیک به خصوص تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات جستجو کرد؛ به خصوص شبکه اینترنت عامل این همه تغییرات است و انسان را وارد عصری جدیدی کرده است که با وجود مزایای فراوان مشکلاتی عدیده ای را نیز در مسیر حرکت انسانی قرار داده است.

نوآوری در عرصه ارتباطات با ورود رسانه های جدید شدت یافت و در نتیجه انقلاب ارتباطاتی به دو صورت ساختاری و فنی شکل گرفت که پیامدهای این انقلاب بر زندگی انسان به شدت زیاد بود. انقلاب در حوزه ارتباطات مشخصه های فراوانی دارد اما می توان اثر این انقلاب را با دو مشخصه یکپارچگی و تعامل خلاصه کرد. یکپارچکی ارتباطات دور، ارتباطات داده ای و ارتباطات جمعی در یک رسانه واحد، مهم ترین تغییر ساختاری است و این به نوعی به یک فرایند تعاملی می انجامد که دومین ویژگی این انقلاب است. الگوی همگرایی بخش های مهمی از ابعاد زندگی انسانی را در بر گرفته است. چنان که ون دایک می گوید، رویکردهای همگرایی شامل همگرایی در حوزه صنعت، همگرایی در حوزه رسانه و همگرایی در حوزه تکنولوژیهایی است که به صورت شخصی مورد استفاده قرار می گیرد. همگرایی تکنولوژیک نقطه شروع مناسبی برای این رویکرد محسوب می شود که بر تمام ابعاد زندگی انسانی اعم از حوزه شخصی تا حوزه عمومی و دولتی را در بر گرفته است. ( مهدیزاده، 1396: 324).

همگرایی تکنولوژیک به این معنی است که همه تکنولوژیهای ارتباطی به همدیگر پیوند خورده است و می تواند انواع خدماتی که انسان می خواهد را ارائه نماید، از انتقال صدا و تصویر گرفته تا انتقال سرگرمی و دانش که با همگرایی تکنولوژیک امکان آن در سطح بالایی فراهم گردیده است. در کنار همگرای تکنولوژیک می توان از همگرایی کارکردی هم نام برد که به صورت همگرایی در نحوه کارکرد رسانه های نوین تبارز پیدا می کند، امروزه می توان شبکه های تلویزیونی را توسط موبایل دریافت کرد، می توان خدمات دوربین را در تلفن های موبایل داشت که انسان را از داشتن یک دوربین مستقل بی نیاز کرده است. همگرایی تکنولوژیکی همه ابعاد زندگی انسانی را تحت تاثیر خویش قرار داده است و تحولات شگرفی را در حیات انسانی پدید آورده است، دیگر انسان عصر حاضر انسان عصر گذشته نیست و به نظر می رسد که از نظر نوع زندگی و تفکر با انسان عصر گذشته هیچ سنخیتی ندارد، همگرایی تکنولوژیک انسان امروز را به انسانی کاملا متفاوت با انسان گذشته تبدیل کرده است.

باید گفت که در جوامعی که به نوعی اینترنت تسلط پیدا کرده اند، در حقیقت این اینترنت به خصوص رسانه ها و شبکه های اجتماعی هستند که چارچوب و منظومه زندگی انسانی را معین می کند، رسانه هایی که با گسترش اینترنت به وجود آمده اند و حیات آنها متکی به شبکه اینترنت است. اعتیاد به اینترنت، تسلط اینترنت بر نحوه آموزش، فهم و درک انسان از زندگی و روابط را می توان شاخصه های مهم اینترنتی شدن جامعه دانست. اعتیاد به اینترنت وارد زندگی انسان شده است و ابعاد تازه ای به زندگی داده است، در حال حاضر نوع نگاه به استفاده از فناوریهای ارتباطی و اطلاعاتی که در بستر اینترنت شکل گرفته است بخشی مهمی از انرژی و تمرکز حواس انسان را به خود اختصاص داده است.

رشد سریع اینترنت و دسترسی جهانی به آن و ایجاد دلبستگی در میان کاربران باعث تغییرات فراوانی در نحوه زندگی انسانی گردیده است. در حال حاضر هر چه کاربران اطلاعات بیشتر و گوناگون بیشتری دریافت می کنند تصورات آنان در مورد جهان و زندگی تغییر می کند، زیرا اینترنت زمینه توسعه رسانه های جهان شمول است را فراهم کرده است که قلمرویی جدید در حیات انسانی به نام فضای مجازی را ایجاد کرده است. رسانه های اینترنتی و مشخصا خود تکنولوژوی اینترنت دیگر کارکردی چون رسانه های جمعی ندارد که مخاطبانش انسانهایی منفعل باشند بلکه مفهوم مخاطب را تغییر داده و امروز از واژه کاربر استفاده می شود که دیگر مخاطبان منفعل نیستند. اینترنت به رشد و تقویت حوزه عمومی کمک کرده است و امکانات رهایی بخش زیادی برای حقوق و بیان سیاسی در فضای مجازی به وجود آورده است که با فشار کمتری از سوی ساخت سیاسی و اجتماعی یک جامعه مواجه است.

گسترش تکنولوژی ارتباطات و اطلاعات به مدد اینترنت اثرات عمیقی بر شیوه زندگی و تفکر انسانی نهاده است، زیرا گسترش اینترنت شبکه روابط اجتماعی را دگرگون ساخته است. اینترنت و ظهور شیوه اطلاع رسانی با نظام های ارتباطی مبتنی بر آن نحوه تفکر ما را درباره ذهنیت تغییر داده است و دگرگونی مشابهی را نیز در شکل جامعه وعده می دهد. فرهنگ الکترونیک مروج نگرش به فرد به عنوان هویتی ناپایدار، به مثابه فرایندی مداوم از شکل گیری چند گانه هویت است و به طرح جامعه ای ورای جامعه مدرن توجه دارد. زندگی انسان در عصر اینترنت معانی متفاوتی یافته است، در گذشته میان افراد یک جامعه همگونی در نوع تفکر و ایدئولوژی به مفهوم عام آن وجود داشت اما امروزه هر فرد انسانی با تفکر و ایدئولوژی منحصر به فرد خویش در جامعه زندگی می کند و یک نوع پلورالسیم فکری در جوامع شکل گرفته است، این تغییر در نوعیت انسان به جهان است و ریشه این تغییرات را می توان در فضای مشاهده کرد که توسط اینترنت شکل گرفته و گسترش یافته است.

مساله دیگری که نباید از کنار آن به سادگی گذشت آموزش و پرورش در دوران حاکمیت اینترنت است، اینترنت حوزه آموزش و پرورش را نیز کاملا متحول کرده است و دیگر مفهوم کلاس درسی، فضای درسی و آموزگاران به سبک و سیاق گذشته دیگر کمتر مورد توجه است و همه نگاهها به تغییرات در این حوزه به مدد تکنولوژی اینترنت است، واقعا اگر توجه جدی به مساله آموزش توسط اینترنت شود و با راهکارها و ذهن باز به این سمت توجه شود انقلابی آموزشی اتفاق خواهد افتاد.

مساله آموزش در عصر غلبه اینترنت بر زندگی انسانی را می توان از دو زاویه مورد توجه قرار داد یکی آموزش عمومی برای رشد سطح سواد عمومی و رشد آگاهی در میان جوامع و دیگری آموزش نحوه استفاده از تکنولوژی و کاربرد آن در فرایند زندگی و آگاهی دهی در مورد اثرات اینترنت بر زندگی انسانی. به نظر می رسد که بعد آموزشی دوم مهمتر است از بعد اول، زیرا زندگی انسانی تحت شرایط و مقرراتی که به نوعی اینترنت آن را تحمیل می کند شکل می گیرد و این یک جبر تکنولوژیک به وجود آورده که سراسر حیات انسانی را تحت شعاع خویش قرار داده است، این به معنی این است که زندگی انسانی از همه چیز دارد تهی می شود و تنها بعد تکنولوژیک آن فربه می شود که تعادل زندگی انسانی را در نهایت بر هم خواهد زد.

بحث سرگرمی نیز با اینترنتی شدن زندگی انسانی پیوند دارد، امروزه بخش عظیمی از صنعت سرگرمی توسط اینترنت وارد زندگی انسانها گردیده و سایر انواع سرگرمی را به حاشیه رانده است، این خود تبعات فراوانی دارد، به خصوص بر تفکر و حیات کودکان و نوجوانان، زیرا آنها سرگرم استفاده از اینترنت برای پر نمودن اوقات فراغت خویش شده و این باعث صدمات فکری و جسمی زیادی برای آنان خواهد شد، بازیهای اینترنتی که امروزه به صورت آنلاین امکان عرضه آنها به وجود آمده است کودکان و نوجوانان زیادی را اسیر خود کرده است، این اگر در یک فرایند طولانی اتفاق افتد باعث صدمات فراوانی خواهد شد، مسلما تکنولوژی اینترنت به شدت جذاب است اما نباید نقش آموزشی جامعه و خانواده را فراموش کرد که می تواند با آموزشهای لازم کودک و نوجوان را از معتاد شدن به اینترنت دور داشت.

یک نکته منفی دیگری که در فضای به وجود آمده توسط اینترنت شکل گرفته است، کم شدن حفاظت از حریم خصوصی افراد است، فضای آنلاین باعث شده است که حریم خصوصی افراد همواره در معرض تهدید زیر پای شدن توسط دیگران به خصوص سازمانهای بزرگ رسانه ای قرار داشته باشند. پلتفرم های بزرگی که با تکنولوژی اینترنت فعالیت می کنند امروزه تهدید بزرگی برای از میان بردن حریم خصوصی محسوب می شوند، در کنار اینکه حریم خصوصی فردی افراد در معرض تهدید قرار دارد، حریم خصوصی عمومی نیز با خطر مداخله توسط پلتفرم های بزرگ مواجه هستند. در این مورد قانون گذاران حوزه اینترنت تاکنون نتوانسته اند که فعالیت چشمگیری انجام بدهند و با ورود انسان به عصر اینترنت همیشه خطرات از میان رفتن حریم خصوصی افراد بیشتر می شود. زیرا حریم خصوصی فردی و حریم خصوصی عمومی قابلیت تعریف مشخص و معینی را ندارد که بتوان با تعریف آنها زمینه ایجاد مقررات خاصی را برایشان فراهم آورد.

- مهدیزادی، سید محمد، (1396) نظریه های رسانه اندیشه های رایج و دیدگاههای انتقادی، تهران: همشهری، چاپ ششم

تسلط یا تکثر فرهنگی در فضای مجازی...