جایگاه و نقش سرمایه اجتماعی در فضای مجازی

سرمایه اجتماعی مفهومی است که در سالهای اخیر اهمیت یافته و در مطالعات میان رشته ای کاربرد زیادی پیدا کرده است، این مفهوم بیانگر جایگاهی است که یک فرد در اجتماع به خود اختصاص داده می دهد و با توجه به این جایگاه می تواند از ظرفیت های موجود جامعه خویش استفاده نماید.

هر فردی از افراد جامعه، مسلما دارای روابطی است که ابتدا در درون جامعه شکل گرفته و امکان گسترش به سایر جوامع را نیز دارد، میزان نقش فرد در جامعه اش بستگی به چند موضوع دارد که همه آن موضوعات به طور خلاصه در مفهوم سرمایه اقتصادی، سرمایه فرهنگ و سرمایه اجتماعی گنجانیده شده است، وقتی که ما نحوه رفتار جامعه یا افراد یک جامعه را می خواهیم مطالعه نماییم، به این سرمایه های فردی و اجتماعی توجه خواهیم نمود، این سرمایه ها رفتار فرد را به نوعی مشخص و تعیین می کند.

سرمایه اجتماعی افراد امروز اهمیت زیادی در زندگی آنان دارد، هر چه میزان سرمایه اجتماعی افزایش پیدا کند زمینه مانور و جولان بیشتر فرد در جامعه بیشتر می شود، افراد جامعه اگر دارای سرمایه اجتماعی زیاد باشند قابلیت های بیشتری برای نقش پذیری در جامعه پیدا می کنند و اگر هم میزان سرمایه اش کمتر باشد به همان اندازه توان نقش پذیری در جامعه را خواهد داشت، بدون شک این انواع سرمایه بر همدیگر اثر گذار هستند و افزایش یک سرمایه زمینه افزایش سرمایه دیگر را سبب خواهد گردید. بوردیو معتقد است که سرمایه اجتماعی در سیستم های کاپیتالیستی ابزاری است برای تقویت و یا رشد سرمایه اقتصادی، زیرا در چنین جوامعی سرمایه اجتماعی به عنوان کاتالیزوری برای رسیدن به سرمایه اقتصادی عمل می کند و سرمایه اقتصادی است که در نهایت جایگاه فرد در چنین نظام هایی را تعریف می کند.

در سالهای اخیر در مباحث توسعه، مفهوم سرمایه اجتماعی در کنار سرمایه های انسانی، فیزیکی و اقتصادی مورد توجه قرار گرفته است، جامعه شناسان و اقتصاد دانان در بررسی های اقتصادی و اجتماعی بر متغیرهای اجتماعی و فرهنگی نیز توجه دارند که این رویکرد نشانگر نقش ساختارها و ارتباطات اجتماعی را بر متغیرهای اقتصادی و انسانی نشان می دهد، محققان متذکر شده اند که سرمایه اجتماعی مثل سایر سرمایه ها در توسعه و رشد یک جامعه اهمیت دارد(آذری و تابان،1391:182).

تعریف سرمایه اجتماعی

می توان گفت که سرمایه اجتماعی منابع مادی یا معنوی هستند که در افراد به وجود آمده و بر اساس آن یک شبکه پایداری از روابط تقریبا نهادینه شده شکل می گیرد، سرمایه اجتماعی نوعی از سرمایه های نمادین است که بر پایه اعتماد به وجود آمده و در هنجارها، رفتارها و شبکه های اجتماعی بروز نموده و با آسان سازی کنش و واکنش های اجتماعی وضعیت و شرایط افراد جامعه و خود جامعه را بهبود می بخشد.

جمیز کلمن می گوید که سرمایه اجتماعی را باید از طریق کارکردش در جامعه باید تعریف کرد، کلمن مجموعه ای از روابط اجتماعی مبتنی بر اجتماع و ساختار را سرمایه اجتماعی افراد تعریف می کند که این سرمایه یک شی قابل لمس نیست، بلکه ساختار اجتماعی است که افراد با استفاده از آن، روابط خود را در یک جامعه بهبود می بخشند (شاهوردی،1296::68).

سرمایه اجتماعی در فضای مجازی

جهانی که در آن زندگی می کنیم، جهانی دو فضایی شده است.(عاملی) در این جهان روابط به شدت گسترده شده و زندگی در آن مستلزم برخورداری انسان از انواع سرمایه ها است، که بتوان از آن برای زندگی در جهانی با دو فضا استفاده کرد. در مورد اینکه میان سرمایه اجتماعی و فضای مجازی که توسط شبکه اینترنت شکل گرفته است دیدگاههای متفاوتی وجود دارد که می توان آنها را در سه بخش مورد ارزیابی قرار داد. اول: دیدگاه خوشبینانه، فضای مجازی باعث شده است که سرمایه اجتماعی گسترش یافته و رشد کند، فضای مجازی، فضای فرا مکانی و فرا زمانی است در چنین فضای امکان رشد و گسترش سرمایه اجتماعی وجود دارد و سرمایه اجتماعی می تواند در این فضا توسعه یابد. دوم: دیدگاههای انتقادی، در این دیدگاه فضای مجازی سد راه رشد و توسعه سرمایه اجتماعی تلقی می گردد، فضای مجازی یک نوع زندگی پوچ و خالی از محتوا را ارائه می کند که در آن امکان رشد و تقویت سرمایه اجتماعی وجود ندارد، به تعبیر دیگر ارتباطات در فضای مجازی نه تنها سرمایه اجتماعی افراد را افزایش می دهد بلکه از میزان آن کم می کند زیرا ارتباطات در فضای مجازی بر محور مسائل بی ارزش و فاقد محتوا استوار است. سوم: در این دیدگاه تاکید بر این است که فضای مجازی زمینه ای است که در آن سرمایه اجتماعی که در فضای واقعی وجود دارد بازتولید گردد، این دیدگاه بر فضای مجازی به عنوان یک زمینه و ابزار توجه دارد که خود اساسا اثری بر سرمایه اجتماعی ندارد، اما فضا را آماده می کند که هر آنچه در فضای واقعی وجود دارد در این فضا هم بازتولید گردد. (موسوی،1390: 113-115).

در جهان دو فضایی افراد جامعه نیازمند داشتن سرمایه اجتماعی هنگفت هستند، زیرا شبکه های ارتباطی فراوان، موجب مشارکت فزاینده افراد در امور اجتماعی گردیده و در چنین وضعیتی افراد مجبورند که ارتباطات بیشتری برقرار نمایند و این ارتباطات بیشتر نیازمند بیشترین سطح سرمایه اجتماعی است.

مساله ای که روشن است این است که دو فضایی شدن جهان و شکل گیری فضای مجازی اثرات زیادی بر سرمایه اجتماعی گذاشته و از طرف دیگر نیز سرمایه اجتماعی اثرات خاص خود را بر فضای مجازی گذاشته است، این اثر گذاری عمدتا دو طرفه بوده است. با توجه به گسترش سریع فضای مجازی مسلما اثرات این فضا بر سرمایه اجتماعی بسیار بیشتر از آن چیزی است که تصور می شود.

سرمایه اجتماعی و فضای مجازی به دو صورت با همدیگر ارتباط برقرار می کنند، اول تاثیرات فضای مجازی بر سرمایه اجتماعی افراد و دوم گسترش سرمایه اجتماعی مردم به این صورت که فضای مجازی زمینه گسترش و رشد و شکل دهی موقعیت های جدید برای سرمایه اجتماعی را فراهم می آورد. یورگن هابرماس از گسترش فضای عمومی صحبت می کند در زندگی دراین فضای عمومی شده که مسلما بخش زیادی از آن به صورت مجازی است نیازمند داشتن سرمایه اجتماعی است.

در فضای مجازی که روابط و تعاملات در آن امکان شکل گیری دارد، اثراتی بر سرمایه اجتماعی افراد می گذارد، فرد قبل از ورود به فضای مجازی باید آمادگی لازم را بگیرد، یعنی سرمایه اولیه که نیازمند ورود به فضای مجازی است (نحوه کاربرد نرم افزارهایی که فرد به به دنیای مجازی –اینترنت- وصل می کند) این یادگیری تکنولوژیکی یعنی تاثیر گذاری فضای مجازی بر سرمایه اجتماعی فرد. از جانب دیگر یک فرد زمانی که وارد فضای مجازی شده است در آنجا زمینه های متفاوتی برای فعالیت های گوناگونی وجود دارد و این باعث می شود که موقعیت های جدیدی برای شکل دهی سرمایه های اجتماعی به وجود آید. این سرمایه را می توان حتی سرمایه اجتماعی مجازی نیز قلمداد نمود.

سرمایه اجتماعی به وجود آمده در فضای مجازی را می توان دنباله سرمایه اجتماعی فرد در فضای واقعی دانست، زیرا با داشتن یک سرمایه اجتماعی واقعی فرد گام در فضای مجازی می گذارد، البته ممکن است در دراز مدت تغییراتی به وجود بیاید، چنانچه امروزه شاهد آن هستیم که سرمایه اجتماعی مجازی افراد است که سرمایه اجتماعی واقعی افراد را سمت و سو می دهد و می شود گفت که سرمایه اجتماعی مجازی به نحوی سرمایه اجتماعی واقعی افراد را به وجود می آورد. امروزه ارتباطات و مشارکت فراوانی، را در فضای مجازی شاهد هستیم که بدون شک اثرات خود را بر سرمایه اجتماعی می گذارد و حتی می توان گفت رشد و گسترش سرمایه اجتماعی که در فضای مجازی در حال شکل گیری است به نوعی امکان بازتولید را در فضای واقعی نیز خواهد داشت.

وقتی صحبت از فضای مجازی و سرمایه اجتماعی می شود، ذهن به صورت اتوماتیک به سراغ شبکه های اجتماعی متمایل می شود که بیشترین تاثیر را بر سرمایه اجتماعی نهاده اند زیرا سرمایه اجتماعی بر اثر روابط و تعاملات اجتماعی شکل می گیرد که در این فضا، این شبکه های مجازی است که به شکل دهی سرمایه اجتماعی کمک می کند.

ویژگیهای سرمایه اجتماعی در فضای مجازی

سرمایه اجتماعی که از درون شبکه های اجتماعی بیرون می آید، دارای یک سری ویژگیهایی است که به طور خلاصه به آنها اشاره می شود:

اول: سرمایه اجتماعی حاصل از شبکه های اجتماعی دارای یک سری خصوصیات ساختی و ظاهری هستند، این خصوصیات بر سرمایه اجتماعی واقعی نیز اثر گذارند، امروزه نحوه برقراری ارتباط از نگاه ظاهری در مواقعی برگرفته از سرمایه اجتماعی است که توسط شبکه های اجتماعی ترویج شده است، مثلا امروزه از واژه "لایک" برای توصیف استفاده می شود و این خود شکل ظاهری از سرمایه اجتماعی است که توسط شبکه های اجتماعی در فضای مجازی شکل گرفته و در روابط میان انسانها در فضای واقعی وارد گردیده است. این ویژگیها عمدتا سرمایه های اجتماعی قابل دیدن را تحت تاثیر قرار داده است. حتی می شود گفت نحوه کوتاه نویسی که در توییتر و سایر شبکه های ارتباطی مجازی کاربرد دارد وارد فضای رسانه های جمعی گردیده است و این کوتاه نویسی بر ماهیت آنها هم تاثیر گذاشته است.

دوم: ویژگیهای تعاملی، روابط در شبکه های اجتماعی به شدت تعاملی است، این خصوصیت بر گسترش روابط اثر جدی گذاشته است و تعاملی بودن روابط، سرمایه اجتماعی را در فضای واقعی نیز تحت تاثیر قرار داده است، در یک سطحی از روابط، سعی می شود که تعاملی بودن روابط در فضای واقعی، به شکل فضای مجازی شکل بگیرد، کمیت ارتباطی که در شبکه های اجتماعی است بر سرمایه اجتماعی در فضای واقعی اثرات خود را نهاده است.

سوم: ویژگیهای کارکردی، حمایت کردن، در شبکه های اجتماعی به یکی از کارکردهای مهم این شبکه ها مبدل شده است، کاربران به نوعی از همدیگر حمایت می کنند، لایک کردن در شبکه اجتماعی فیس بوک، فالو در شبکه اجتماعی توییتر در کلیت به حمایت کردن تعبیر می شود، که می توان آن را، جز ویژگیهای کارکردی شبکه های اجتماعی قلمداد کرد، این حمایت گری سرمایه اجتماعی را در فضای واقعی نیز تحت تاثیر قرار داده است، سطح حمایت گری از فضای مجازی وارد سرمایه اجتماعی افراد می شود و در دنیای واقعی نیز امکان تبارز آن، وجود دارد، اثرات سیاسی شبکه های اجتماعی در حمایت از بهار عربی را می توان در همین راستا تلقی کرد. یا اگر در جامعه ای اتفاق خاصی صورت بگیرد ممکن است توسط افراد دیگر در شبکه های اجتماعی مورد حمایت قرار بگیرد.

می توان گفت که شبکه های مجازی باعث شده است که یک نوع سرمایه اجتماعی خاصی به وجود بیاید، زیرا روابط اجتماعی که اساس سرمایه اجتماعی است توسط شبکه های مجازی تغییر فراوانی کرده، و زمینه پیوندهای اجتماعی بسیار گسترده، فراهم شده است، فضای مجازی که موجب شکل گیری شبکه های مجازی شده است، محدود به زمان و مکان نیست و این باعث به وجود آمدن روابط اجتماعی فرا زمانی و فرا مکانی شده که سرمایه اجتماعی از درون این پیوند ها سر بر می آورد. شبکه های اجتماعی مفهوم سرمایه اجتماعی را دچار تحول زیادی کرده است، سرمایه اجتماعی به کمک شبکه های اجتماعی گسترش یافته است و حتی نوعی خاص از سرمایه اجتماعی شکل گرفته که ناشی از فعالیت شبکه های اجتماعی در فضای مجازی است.

منبع:

1- آذری، غلامرضا و تابان امیدوار،(1391)، «بررسی نقش شبکه های اجتماعی مجازی بر سرمایه اجتماعی» نشریه فرهنگ ارتباطات، دور دوم، شماره 6

2- شاهوردی، تهمینه،(1396)، «سرمایه اجتماعی در شبکه های اجتماعی واقعی و مجازی»، فصلنامه توسعه اجتماعی، دور یازدهم، شماره سوم.

موسوی، سید کمال الدین،(1390)،«تحلیل مقایسه ای سرمایه اجتماعی در جهان واقعی و جهان مجازی» مجله جهانی رسانه، شماره دوم، دور ششم

تسلط یا تکثر فرهنگی در فضای مجازی...